Οι στόχοι της Χαμάς

Για το Ισραήλ η τρομοκρατική ενέργεια της Χαμάς ξύπνησε έναν εφιάλτη. Επί δεκαετίες οι Ισραηλινοί έχουν μάθει να ζουν σε μία κατάσταση αρχαίας Σπάρτης: στρατιωτική θητεία 3 ετών για τους άντρες και 2 ετών για τις γυναίκες· συνεχείς εκπαιδεύσεις δεκάδων χιλιάδων εφέδρων· εφαρμογή προηγμένων συστημάτων ασφαλείας και ανάπτυξη νέων όπλων· συστηματική και ευρεία δράση των μυστικών υπηρεσιών. Η επίθεση της Χαμάς απέδειξε ότι παρά τα τείχη ασφαλείας που έχουν χτίσει γύρω τους, μοιραία λάθη μπορεί να γίνουν. 

Από πλευράς Χαμάς η τρομοκρατική της επίθεση την 7η Οκτωβρίου 2023 είχε τα χαρακτηριστικά που μάθαμε καλά στις αντίστοιχες ενέργειες του Ισλαμικού Κράτους. Το τυφλό μίσος συνοδευόταν από μεγάλη βαρβαρότητα ενώ δεν υπήρχε διάκριση μεταξύ στρατιωτικών στόχων και πολιτών. Κάτι που η ανθρωπότητα επιδιώκει ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνος -να υπάρχουν στοιχειώδεις κανόνες στις ένοπλες συγκρούσεις- όχι μόνον δεν τηρήθηκε, αλλά αγνοήθηκε με επιδεικτικό τρόπο. 

Πέραν από τη βαρβαρότητα της επιθέσεως, οι στρατηγικοί στόχοι της Χαμάς φαίνεται ότι ήταν πολύ συγκεκριμένοι: 

1. Οι συμφωνίες του Αβραάμ: Τη δεκαετία του 2010 προωθήθηκε μεθοδικά αποκατάσταση των σχέσεων του Ισραήλ με τα αραβικά κράτη μέσω των «συμφωνιών του Αβραάμ». Εμιράτα, Μπαχρέιν, Μαρόκο, Σουδάν αποκατέστησαν τις σχέσεις τους με το Ισραήλ. Η επίθεση της Χαμάς έβαλε τις συμφωνίες του Αβραάμ σε βαθιά κατάψυξη.

2. Η προσέγγιση του Ισραήλ με τη Σαουδική Αραβία: Ως συνέχεια του συμφωνιών του Αβραάμ προετοιμαζόταν μία αντίστοιχη συμφωνία μεταξύ του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας. Αυτή θα αποδυνάμωνε κατά πολύ το Παλαιστινιακό ζήτημα. Η επίθεση της Χαμάς έκλεισε απότομα την πόρτα σε μία τέτοια συμφωνία. 

3. Η επαναφορά του Παλαιστινιακού στο επίκεντρο: Το παλαιστινιακό ζήτημα είχε περάσει σε δεύτερη μοίρα. Επί παραδείγματι, παρά την επέκταση των ισραηλινών εποικισμών στη Δυτική Όχθη, η διεθνής κοινότητα δεν έδινε ιδιαίτερη προσοχή στα τεκταινόμενα. Το Παλαιστινιακό ζήτημα απέδειξε ότι παραμένει ένα καζάνι που βράζει.

4. Πρόκληση ευρύτερης περιφερειακής συγκρούσεως: Η Χαμάς πίστευε ότι η στρατιωτική  απάντηση του Ισραήλ εις βάρος της, θα ενεργοποιούσε αυτομάτως τη Χεζμπολάχ του Λιβάνου και εν τέλει θα πυροδοτούσε όλο το σύστημα που είχε στήσει το Ιράν γύρω από το Ισραήλ οδηγώντας σε περιφερειακή σύγκρουση. 

5. Η καθιέρωση της Χαμάς ως του βασικού εκπροσώπου των Παλαιστινίων: Ένας από τους λόγους της μειώσεως του διεθνούς ενδιαφέροντος για το Παλαιστινιακό ήταν η απαξίωση της γηραιάς ηγεσίας της Παλαιστινιακής Αρχής και της παλαιάς οργανώσεως Φατάχ που διοικεί τη Δυτική Όχθη βυθισμένη, κατά πολλούς, στα σκάνδαλα και στη διαφθορά. Η Χαμάς, που ελέγχει απολύτως αυταρχικά και διοικεί με σιδηρά πυγμή τη Λωρίδα της Γάζας, με την επίθεση αύξησε την επιρροή της σε ένα τμήμα του μουσουλμανικού κόσμου και κυρίως κατέστη η βασική οργάνωση αναφοράς των Παλαιστινίων. 

6. Η απόκτηση ομήρων για ανταλλαγές κρατουμένων: Διαχρονικός στόχος της Χαμάς είναι η απελευθέρωση των χιλιάδων μελών της οργανώσεως που βρίσκονται στις ισραηλινές φυλακές. Η απαγωγή εκατοντάδων Ισραηλινών, αν και ήσσονος στρατηγικής σημασίας ως προς τους προηγούμενους στόχους, έδινε στη Χαμάς τη δυνατότητα ανταλλαγής με Παλαιστινίους κρατουμένους.

Η εξέλιξη των πραγμάτων απέδειξε ότι η Χαμάς πέτυχε όλους τους στρατηγικούς στόχους της. 

Σειρά από τακτικές νίκες

Το Ισραήλ, ένας μικρός πληθυσμιακά λαός που βρίσκεται περικυκλωμένος (και απομονωμένος) από μία θάλασσα Αράβων δεν είχε την πολυτέλεια να μην απαντήσει στην τρομοκρατική επίθεση. Η απάντηση του ήταν, όπως άλλωστε αναμενόταν, στρατιωτικά συντριπτική εις βάρος της Χαμάς. Η Λωρίδα της Γάζας κατά κυριολεξίαν ανασκάφτηκε ενώ η Χαμάς δεν μπόρεσε να επιφέρει στρατηγικά πλήγματα στο Ισραήλ. Παράλληλα, οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες με μια ιδιοφυή ενέργεια εξουδετέρωσαν όλα σχεδόν τα ανώτερα και μεσαία στελέχη της λιβανικής Χεζμπολάχ. Το κερασάκι στην τούρτα ήταν η πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία. Αμέσως μετά, το Ισραήλ κατέστρεψε με ταχύτητα αεροπορία, ναυτικό και τεθωρακισμένα της Συρίας για να μην πέσουν στα χέρια των τζιχαντιστών. Κατέλαβε επίσης θέσεις που του δίνουν τη δυνατότητα να ελέγχει τη Δαμασκό αλλά και την επικοινωνία Συρίας-Λιβάνου. 

Κατ’ ουσίαν μέσα σε 15 μήνες από την 7η Οκτωβρίου το Ισραήλ ανέτρεψε την ισορροπία του τρόμου που είχε στήσει γύρω του το Ιράν με την Χαμάς (που δεν υπάρχει πλέον ως συγκροτημένη οργάνωση), με την (ακέφαλη) Χεζμπολάχ και με το ανατραπέν καθεστώς Άσαντ στη Συρία. Επρόκειτο για μία τεράστια στρατιωτική επιτυχία του Ισραήλ. Ακολούθησε η κοινή αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν. Την πρώτη ημέρα του πολέμου οι Ισραηλινοί σκότωσαν περισσότερα από 40 ανώτατα στελέχη της ιρανικής ηγεσίας που βρίσκονταν συγκεντρωμένα σε ένα δωμάτιο στην Τεχεράνη. Κατ’ ουσίαν το Ισραήλ με ένα χτύπημα αποκεφάλισε την ιρανική ηγεσία. Το Ιράν δεν μπόρεσε να ανταποδώσει τα ισραηλινά χτυπήματα με ανάλογης εμβέλειας στρατιωτικές ενέργειες. 

Δεν κερδίζει πάντα τον πόλεμο, όποιος κερδίζει στη μάχη

Στη σημερινή εποχή, όμως, όποιος έχει κερδίσει στο πεδίο της μάχης, δεν θα νικήσει απαραιτήτως στον πόλεμο. Ιδίως ο μικρότερος, ο πιο αδύναμος, δεν χρειάζεται πλέον να νικήσει. Η επιβίωσή του έναντι του ισχυρού είναι για αυτόν νίκη. Ας δούμε ξεχωριστά κάθε πολεμική σύγκρουση.

Λωρίδα της Γάζας

– Η σύγκρουση μετρά 75.000 Παλαιστινίους νεκρούς και 175.000 τραυματίες που αντιστοιχούν σε σχεδόν στο 1,5% του πληθυσμού της Γάζας. Τα περίπου δύο εκατομμύρια των Παλαιστινίων στη Λωρίδα της Γάζας ζουν σήμερα πιο άθλια από πότε. 

– Η Χαμάς, αν και αποκεφαλισμένη, εξακολουθεί να ελέγχει το 40% της περιοχής της Γάζας.

– Εξακολουθεί να εκκρεμεί κάποια οριστική συμφωνία για τον τρόπο διακυβερνήσεως της μεταπολεμικής Γάζας.

– Οι επιθέσεις του Ισραήλ έχουν δημιουργήσει μεταξύ των Παλαιστινίων μια νέα γενιά ανθρώπων που είναι έτοιμοι να γίνουν οι επόμενοι «μάρτυρες». Παράλληλα ανθούν οι ακραίοι. Ο νεκρός πλέον ηγέτης της Χαμάς Γιαχιά Σινουάρ, είχε χαρακτηρίσει τις δεκάδες χιλιάδες απώλειες των Παλαιστινίων στη Γάζα ως «απαραίτητες θυσίες» για να προωθηθεί διεθνώς το Παλαιστινιακό ζήτημα.

Λίβανος

– Η χώρα σύρθηκε σε μία σύγκρουση εξ αιτίας της Χαμάς που ήταν αποκλειστικώς προς όφελος του Ιράν και έχει καταλήξει σε κατοχή τμήματος της χώρας από τον ισραηλινό στρατό.

– Περίπου 1 εκατομμύριο Λιβανέζοι έχουν γίνει πρόσφυγες μέσα στην ίδια τους τη χώρα. Σε μία κοινωνία με λεπτές θρησκευτικές ισορροπίες, χριστιανικές και σουνιτικές συνοικίες στη Βηρυτό έχουν γεμίσει με παραπήγματα εκτοπισμένων Σιιτών από το νότιο Λίβανο.

– Ο Λίβανος αυτή τη στιγμή είναι η πιο εύθραυστη χώρα της Μέσης Ανατολής. Κινδυνεύει να μετατραπεί εκ νέου σε πολλαπλασιαστή κρίσεων.

Ισραήλ

Οι τρεις πόλεμοι που διεξήγαγε το Ισραήλ εναντίον της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και του Ιράν δεν έχουν εξασφαλίσει την ειρήνευση στην περιοχή. Αντιθέτως:

– Οι ανθρώπινες απώλειες του άμαχου παλαιστινιακού πληθυσμού στη Λωρίδα της Γάζας έχουν απονομιμοποιήσει διεθνώς το Ισραήλ σε πρωτοφανή βαθμό μετά το 1948. Αυτό ισχύει πρωτίστως στις νεότερες γενεές. 

– Το σύνθημα «από τον ποταμό [Ιορδάνη] στη θάλασσα, η Παλαιστίνη θα απελευθερωθεί» [from the River to the sea, Palestine will be free] έχει καταστεί κοινός τόπος σε μεγάλο τμήμα της διεθνούς κοινής γνώμης, παρ’ ότι ισοδυναμεί με την καταστροφή του ισραηλινού κράτους. 

– Ο σιωνισμός, το κίνημα για αυτοδιάθεση των Εβραίων και λειτουργία κράτους στα ιστορικά βιβλικά εδάφη, θεωρείται πλέον στους φιλελεύθερους κύκλους της Δύσεως ως μία λέξη στιγματισμένη από την καθημερινότητα στη Γάζα. 

– Σε αυτό το έδαφος βρίσκει χώρο και βλασταίνει εκ νέου ο αντισημιτισμός. Φοιτητές εβραϊκού θρησκεύματος αντιμετωπίζουν την απροκάλυπτη εχθρότητα σε πανεπιστήμια της Αμερικής και της Ευρώπης. 

– Για να διατηρηθεί η ασφάλεια του Ισραήλ θα πρέπει ο πληθυσμός του να παραμείνει σε πολεμική ετοιμότητα για πολλά χρόνια.

Ιράν

Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ με την επίθεση του Φεβρουαρίου 2026 είχαν τέσσερις εκπεφρασμένους στόχους: (α) τον έλεγχο των πυρηνικών, (β) την ανατροπή του θεοκρατικού καθεστώτος, (γ) τη διακοπή της βοήθειας προς τρομοκρατικές οργανώσεις τύπου Χαμάς ή Χεζμπολάχ και (δ) το πρόγραμμα των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν. Κατά τη συμφωνία εκεχειρίας του Ιουνίου 2026 μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν είχαν ήδη εγκαταλειφθεί τα τρία τελευταία σημεία. Λίγους μήνες νωρίτερα τον Ιανουάριο του 2026 το καθεστώς της Τεχεράνης δολοφονούσε χιλιάδες διαδηλωτές για να κρατηθεί στην εξουσία.

Οι αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις ενίσχυσαν τον ιρανικό πατριωτισμό και μεγάλο τμήμα του λαού συσπειρώθηκε γύρω από την (όποια) ηγεσία του. Επιπλέον, ο αποκεφαλισμός της ηγεσίας του Ιράν ενίσχυσε τον ρόλο των πιο ακραίων Φρουρών της Επαναστάσεως. Παράλληλα, οι Αμερικανοί με τη συμφωνία εκεχειρίας του Ιουνίου 2026 αποδέχθηκαν ότι το Ιράν είναι περιφερειακή δύναμη που έχει δικαίωμα να παρεμβαίνει στα τεκταινόμενα στο Λίβανο. Η δε ιρανική παρέμβαση δεν αφορούσε στη νόμιμη κυβέρνηση του Λιβάνου αλλά στη Χεζμπολάχ… Τέλος, έχει διαταραχθεί σοβαρά η παγκόσμια οικονομία λόγω της καταστάσεως στα Στενά του Ορμούζ. Για την επόμενη ημέρα οι Ιρανοί αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο επιβολής χρηματικής παροχής για τον διάπλου των Στενών έναντι παροχής κάποιων αόριστων «ναυτιλιακών υπηρεσιών». Το θέμα είναι εξαιρετικά σοβαρό. Εάν επιβληθούν τέλη, η πρακτική δεν θα περιοριστεί μόνον στο Ορμούζ. Θα γίνει κανόνας σε όλα τα διεθνή στενά. 

Χώρος στη διπλωματία;

Τρία χρόνια μετά την 7η Οκτωβρίου ο κόσμος μας έχει αλλάξει πολύ και καθόλου. Πολύ, διότι το Ισραήλ σε τακτικό επίπεδο έχει αναδειχθεί στην ισχυρότερη δύναμη της Μέσης Ανατολής εξαλείφοντας την άμεση απειλή που έπλεκε γύρω του επί δεκαετίες το Ιράν. Καθόλου, διότι η μόνιμη ειρήνευση εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά απόμακρο ενδεχόμενο. Μπορεί να ακούγεται παράξενο, αλλά οι σημερινές συνθήκες δείχνουν ευνοϊκές για να τεθεί εκ νέου στο τραπέζι της διπλωματίας πλέον συνολική λύση του προβλήματος μέσω της δημιουργίας ενός παλαιστινιακού κράτους. Δεν είναι κάτι που μπορεί να συμβεί αύριο το πρωί. Η ισραηλινή κοινωνία είναι ακόμη βαθύτατα τραυματισμένη από την επίθεση της Χαμάς. Το ίδιο ισχύει και για τους Παλαιστινίους και τα όσα έγιναν στη Λωρίδα της Γάζας.

Η διεθνής εμπειρία όμως δείχνει ότι μακροχρόνιες διαμάχες μπορούν να οδηγηθούν σε λύση μετά το σοκ που προκαλεί μία αιματηρή και βίαιη σύγκρουση. Τότε μόνον όλες οι πλευρές αντιλαμβάνονται πως έχουν εξαντληθεί τα οφέλη που προσδοκούσαν από τη μη επίλυση, την διαιώνιση του προβλήματος. Παραδείγματα υπάρχουν αρκετά. Της συμφωνίας ειρηνεύσεως Αιγύπτου-Ισραήλ στο Καμπ Ντέηβιντ του 1978 είχε προηγηθεί ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ το 1973. Οι αντιμαχόμενες πλευρές στη γιουγκοσλαβική κρίση την δεκαετία του 1990 αποδέχθηκαν τη Συμφωνία του Ντέητον το 1995, αφού είχαν προηγηθεί αντεπιθέσεις των Κροατών κατά των Σέρβων στην Κράινα και των μουσουλμάνων και Κροατών κατά των Σέρβων στη Βοσνία λίγους μήνες πριν. Η μόνη διέξοδος για τους Ισραηλινούς είναι να επιδιώξουν μόνιμη ειρήνευση μέσα από τη διπλωματία, με διαπραγματεύσεις με εκείνους που θέλουν να τους εξαφανίσουν ως κράτος.

*Ο Αγγελος Συρίγος είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου & Εξωτερικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, βουλευτής ΝΔ στην Α΄ Αθηνών.